|
پل شکسته م. وحیدی
بهیاد حبیب خبیری و همهی شهیدان راه آزادی با دوچرخه کورسی وارد ناصرخسرو شدم. آفتاب همهجا پهن بود. هُرم گرما از رو آسفالت میزد بیرون. سر پیچ سرعتم را کم کردم. آفتاب اریب به صورتم میخورد. خیس عرق شده بودم. صبح گرمی بود. آهسته کردم. به شلوغی خورده بودم. راه نبود رد شی. ماشینها و آدمها و دستفروشها وگاریها تو هم میلولیدند. بساطیها و دستفروشها تا حاشیهی خیابان آمده بودند. از جلو «شمسالعماره» رد شدم. نگاهم خورد به ساعتش. خوابیده بود. سالها بود خوابیده بود. مغازهدارهای اطرافش، به غیر از دو سه تا، بقیه هنوز باز نکرده بودند. میدانگاهی جلوش خلوت بود. سر«کوچه مروی» یک وانت نیسان ایستاده و پنکه خالی میکرد. کارتنهاش دوتایی بودند. حمالها دورش را گرفته بودند. هر وقت باری میآمد، باربرها ازهم سبقت میگرفتند. اتوبوسی از کنارم رد شد. دود غلیظی از اگزوزش بیرون میزد. خفهکننده بود. نفسم را حبس کردم. پلکهام میسوخت. اتوبوسها دست دوم خریداری شده بودند. رژیم هر آت و آشغالی از کشورها میخرید و در اختیار مردم قرار میداد. گلوم خشک شده بود. بزاقم ترشح نمیکرد. گفتم: «برم یه چیزی بخورم گلوم تازه بشه». نزدیک سهراهی، پیچیدم تو پیادهرو. جلو آب میوهای «احمد هویچی». احمد بچه محلمان بود. یخچال بزرگش از مغازه زده بود بیرون. نصف پیادهرو را گرفته بود. بوی خوشی از مغازهاش بیرون میزد.کولرش روشن بود. باد خنکی بیرون میداد. بادش مستقیم میخورد به صورتم. یک آب طالبی سفارش دادم. از تو آینه نگاهم کرد. داشت میوهها را میشست: «الساعه!» مغازه را باباش براش اجاره کرده بود. وضع باباش خوب بود. فرشفروشی داشت. در یخچال را باز کرد. ظرف فالوده را بیرون کشید. تکههای طالبی را با چند قاشق شکر و کمی خرده یخ ریخت تو مخلوط کن. روشنش کرد. صدای خرت و خورتش بلند شد. گفت: «این هفته صبح زودتر میریم». منظورش فوتبال بود. جمعهها صبح زود با بچههای محل میرفتیم فوتبال. او بچهها را جمع میکرد و با وانتش میرفتیم دور و بر میدان آزادی. جای صاف و خلوت و دنجی بود. هر هفته ده دوازده نفری میشدیم. دست آخر هم سر بستنی میزدیم برمیگشتیم.گفت: «بهجای شیشونیم، شیش حرکت میکنیم». گفتم: «به بچهها میگم». فالوده آماده شد. ریخت تو لیوان. لب به لب. برداشتم باولع سرکشیدم. چه کیفی داشت. جیگرم حال آمد. با پشت دست، دور دهانم را پاک کردم. گفت: «شنیدی امروز میخوان سه نفرو اعدام کنن؟!» با کنجکاوی پرسیدم: «نه! چرا، کجا؟!» یک صندوق سیب قرمز خالی کرد تو سینک : «میگن قاچاقچیان... همینجا جلو شمسالمعاره میخوان اعدام کنن». «تو از کجا میدونی؟!» «روزنامهها نوشتن». سیبها قرمز و خوشرنگ، زیر شیر آب، بازی میکردند.گفتم: «سیاسی هم قاطیشون اعدام میکنن». گفت: « آره، این حرومزادهها ازین کارا میکنن». راه بندان شده بود. ماشینها پشت هم ایستاده بودند. گفت: «دیروزم تو سه راه آذری سه نفرو با جرثقال اعدام کردن». «فهمیدم». بقیه آب میوه را سرکشیدم. رو دوچرخه جابهجا شدم: «داداشم اونجا بود. اومد تعریف کرد برام. میگفت یکیشون زن بوده...داد میزده من سیاسیام...ولی کسی گوش نمیکرده و طناب رو کشیده بودن بالا». رانندهها پیاده شده و وسط خیابان جر و بحث میکردند. پلیس راهنمایی آمده بود. ماشینی خراب شده بود. گفتم: «اون هفته هم یه زن و مرد رو تو عباسآباد سنگسار کردن». گفت: «هر روز دارن میکشن». سیبهای شستهشده را از سینک خارج کرد. گفتم: «میگفتن زنه نمیمرده؛ یکی از این حزباللهیها رفته جلو با بلوک سیمانی زده تو سرش که بیچاره مخش ترکیده». ماشین معیوب را هل دادن کنار خیابان. راه باز شده بود. گفتم: «امروز بریم یه سری به بابای حبیب خبیری[۱] بزنیم...تسلیتی بگیم». گفت: «من دیروز با دو سه نفر از مغازهدارهای اینجا رفتیم سری بهش زدیم...نمیدونستم مغازه باباش همین نزدیکیهاست... اولینبار هم بود باباشو میدیدم...عین حبیب بود؛ یا حبیب عین اون؛ خوش اخلاق، ترو فرز، مهربون...». «یه آب هویج بده!» مشتری آمده بود. جوانی با صورت عرق کرده و کلافه. زیر بغلش خیس عرق شده بود. با دستمالی دورگردنش را خشک میکرد: «بدمصب چه گرمه». دماغش پهن بود. مثل بوکسورها. انگار مشت خورده بود. پول آب میوه را گذاشتم رو یخچال. راه افتادم رفتم. نگاهم افتاد به پرچم مشکی گنبد مسجد شاه. تو باد ملایمی تکان میخورد. کبوترچاهیها دور و برش پرواز میکردند. از حاشیه خیابان میرفتم. ذهنم مشغول شده بود. صحنههای اعدام را تصویرسازی میکردم. چراغهای خیابان روشن بودند. یادشان رفته بود خاموش کنند؛ شاید هم علت دیگری داشته. «ممدبوقی»[۲] بساط دستفروشیاش را سر بازار بزرگ پهن میکرد. تسبیح و انگشتر و سکه میفروخت. سلامی کردم و گذشتم. دست تکان داد. نزدیک میدان ارک پیچیدم تو سبزه میدان. باربرها بهردیف رو سکوها نشسته بودند. اغلب روستایی و با لباسهای نیمدار و ژنده. یکسریشان نوجوان یا پیرمرد بودند. دلم سوخت. برخی که گاری داشتند، رو گاریهاشان چمباتمه زده بودند. مسوول باغچههای سبزهمیدان داشت به سبزها آب میداد. فوارهها بالا بودند. دستفروشها داشتند یکییکی میآمدند. راندم تو سرازیری بازارکفاشها. باد خنکی بهصورتم میخورد. بازار بوی چرم و لاستیک و چسب میداد. آفتاب، از تو سوراخهای سقف زده بود وسط بازار. قدیمها که برق نبود، همین نور، روشنایی بازار را تأمین میکرد. مغازهها هنوز باز نکرده بودند. تک و توک باز بودند. بازاریها دیر میآمدند، بعدازظهرها هم زود میرفتند. جایی پیچیدم تو دالان باریکی. راه تنگ بود. میخورد به «تیمچه». وسط راه کارتن و صندوق چیده بودند. پیاده شدم. دیگر نمیشد با دوچرخه رفت. یدالله هنوز نرفته بود بخوابد. لب پلهای ایستاده و سیگار میکشید. عرقگیر تنش بود. نافش پیدا بود. او و چند نفر دیگر«شبپا» بودند. شبها تو بازار میچرخیدند و روزها میرفتند میخوابیدند. حقوقشان را بازاریها میدادند. از کنار حوض رد شدم. ماهی قرمزهای مردنی، توش وول میخوردند. آبش کدر بود. دوچرخهام را به نردههای بانک قفل کردم. مغازه را باز کردم. یحیی، شاگرد مغازه بغلیمان آمده بود. داشت جارو میکرد. صبحها زودتر از من میآمد.آینهفروشی داشتند. ما لوازم خانگی میفروختیم. یحیی روزها کار میکرد و شبها درس میخواند. سال آخر دبیرستان بود. میخواست برود دانشگاه. بهش گفته بودم: «تا دیپلم بسهته. دانشگاه تو این مملکت دوزار نمیارزه، بهچسب به کار و درآمد». میگفت: «من فقط درس خوندن بلدم». راست هم میگفت. آنقدر تو کار و کاسبی ساده و صادق بود که یک پسر بچه هم میتوانست سرش کلاه بگذارد. چراغهای مغازه را روشن کردم. موضوع اعدامهای شمسالعماره را بهش گفتم. گفت: «صبح که میاومدم شنیدم». «چوب پر» را برداشتم و چرخ خیاطیها و پارچهای استیل و پلوپزها و...فلاسکهای چای را گردگیری کردم. کفتر چاهیها از دریچه گشاد سقف پایین میآمدند. میرفتند و میآمدند. اتوبان بود برایشان. تو جایجای سقف لانه داشتند. شب و روز هم کلی آت وآشغال و فضله و پر و خرده چوب از آن بالا میریختند رو سرمان. جوجههاشان گاهی میافتادند پایین و زنده و مردهشان نصیب گربهها میشدند. تخمهاشان هم که چپ و راست میافتادند پایین میترکیدند. به یحیی گفتم: «بعدازظهر بریم ببینیم؟» داشت آشغالها را با خاکانداز جمع میکرد. بدون آنکه سربلند کند گفت: «ول کن بابا حوصلهداری!» و گفت: «آدم کشتن که دیدن نداره!» خانمی آمد قیمت چرخ خیاطیها را پرسید. گفتم. نگاهی کرد و رفت. گفتم: « بریم ببینیم شاید بشناسیمشون». دستمال برداشته بود وآینههای رو ویترین را گردگیری میکرد: «راستش من دلشو ندارم.» گفتم: «منم ندارم ولی یه بار بریم ببینم چطوریه». دستمالش را تو هوا تکاند: «حالا تا بعدازظهر ببینیم چی میشه.» قهوهچی با سینی چای آمد. شکم برآمدهاش جلوتر از خودش میآمد. عرقچین سرش بود. تازه از مکه برگشته بود. سینی چای را دودستی از زیرگرفته بود. دو طبقه چیده بود. تند حرکت میکرد. برایمان چای گذاشت و با شتاب رفت.
***
بعدازظهر حجره را بستیم رفتیم. دوچرخه را نبرده بودم. دست وپاگیر بود. آفتاب غروب کرده بود. سر بازار شلوغ بود. بوق ماشینها، سر و صدای موتورسوارها، همهمهی مردم و دستفروشها، سرسام میگرفتی. دود گازوییل هم که خفهات میکرد. از لابهلای ماشینها رفتیم آن طرف خیابان، تو ناصرخسرو. جمعیت زیادی به سمت شمسالعمار میرفت. پیادهروها پر بودند. زن، مرد کودک، بزرگ و...کوچک. بیگفت وگو و آرام. سرها پایین بودند: «هیچ کس با هیچ کس سخن نمیگفت / که خاموشی به هزار زبان در سخن بود».[۳] پیرزنی زیر لب ذکر میکرد. دختر جوانی دستش را گرفته بود که تعادل داشته باشد. سگی از کنار جدول خیابان میرفت و زمین را بو میکشید. دو بسیجی موتورسوار از کنارمان رد شدند. یکی دیگر هم رد شد. بچهای نق میزد و پاش را رو زمین میکشید. نزدیک شمسالعماره پاترولهای پاسداران ایستاده بودند؛ ده پانزده پاترول. پاسداران داشتند با موانع پلاستیکی، دو طرف خیابان را میبستند. مأموران مسلح رو ساختمانهای اطراف قدم میزدند. هرچه جلوتر میرفتیم فشردگی جمعیت بیشتر میشد. در نقطهای ایستادیم، ولی چیزی دیده نمیشد. جایمان خوب نبود. یحیی گفت: «از اینجا که چیزی دیده نمیشه، بریم جلوتر». به زحمت راه باز کردیم رفتیم جلوتر. حالا میدانگاهی تو نظرمان بود. گفتم: «خبری از جراثقال نیست». یحیی گفت: «لابد تیربارون میکنن». خانم محجبهی سالمندی گفت: «خدا به داد مادرشون برسه...». بعضیها نشسته بودند رو سقف ماشینهای پارک شدهی کنار خیابان. نوجوانی رفته بود بالای درخت تنومندی و تخمه میشکست. گوشهی میدان یک آمیولانس، تانکر آب و نعشکش سیاهی دیده میشدند. پاسداری با بیسم صحبت میکرد. بسیجیِ بچه سالی کلاشینکف بهدست به مردم اشاره میکرد که بروند عقبتر: «از این خط جلوتر نیایید! تیر درمیشه.» لهجه داشت. پوست صورت تیرهاش به رنگ پیراهنش نمیخورد. پدری دختربچهی کوچکش را قلمدوش کرده بود. کودکی آبنبات مک میزد و از لابهلای آدمها جلو را تماشا میکرد. خانمی گفت: «چیکارکردن که میخوان اعدامشون کنن؟» مردکوتاه قدی که تهریش داشت گفت: «قاتلن». آقایی که آدامس میجوید، برگشت گفت: «نه داداش! قاچاقچیان». همان آقا گفت: «چه فرقی میکنه؟!». یکی دیگر گفت: «حالا هرچی هست خدا از سرتقصیراتشون بگذره». جوانی خودش را کشانده بود بالای جعبهی ترانس برق. پاکتی دستش بود و از توش چیزی میخورد. مردم سعی میکردند بیارندش پایین: «آقا بیا پایین اون بالا خطر داره!». پیرزنی گفت: «ننه برق میگیردت رفتی اون بالا؟!». مرد یغور و هیکل گندهای که تازه خودش را رسانده بود به صف اول و سیبل پهنش تا روی دهانش آویزان بود، گفت: «خالوجان! بیاپایین، خطر داره!». مرد سپیدمویی که پیراهن نازک آستین کوتاه پوشیده بود، گفت: «حالا چرا میارن تو خیابون اعدام میکنن؟». جوانی که عینک و تیپ دانشجویی داشت، گفت: «میخوان مردمو بترسونن». مردی که تسبیح دستش بود، در جواب گفت: «نه باباجون میخوان بقیه عبرت بگیرن که دنبال این کارا نرن». جوانی که با دستمال خودش را باد میزد گفت: « اینا همه نمایشه». و ساکت شد. خانمی گفت: «بعضی از اینا سیاسیان». یکی دیگرگفت: «منم شنیدهام». آخوندی از دور، تو محوطه پیدا شد. یکی گفت: «زباله اومد». بلندگوی دستی دستش بود. گرفت بالا. روشنش کرد. سوت ناهنجارش کشیده شد. ولومش را کم کرد. گفت:«آرام باشید!». ریش جوگندمی داشت. عمامهاش سفید بود. کاغذی دستش بود. نگاهی به آن کرد. دوباره بلندگو را جلو دهنش گرفت و دمید: «برادران و خواهران عزیز! آرام باشید! الآن مراسم شروع میشه». پاترولی جمعیت را شکافت و وارد میدان شد. متهمان را آورده بودند. نگاهها به آن سمت رفت. پاسدارها ریختند دور ماشین. متهمان را پیاده کردند. سه نفر بودند. دستهاشان را از پشت بسته بودند. لباس خاکستری به تن داشتند، با دمپایی در پا. دوتاشان حدود سی ساله و یکیشان پنجاه ساله مینمود. هر سه، تهریش داشتند. پاسداری هدایتشان کرد به سمت دیوار. دو طرف دیوار مغازه بود. مغازهها بسته بودند. آخوند گفت: «توجه بفرمایید! امت همیشه در صحنه توجه بفرمایید!». همهمهها خوابید.آخوند شروع کرد به خواندن کاغذش: «بسمه تعالی...به حکم دادگاه انقلاب اسلامی مرکز، سه تن از اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر که سالها در توزیع و فروش مواد خانمانسوز مخدر دست داشته و هزاران جوان مسلمان را معتاد و خانوادههای بسیاری را از هم پاشانده بودند، دستگیر و در دادگاه انقلاب اسلامی مرکز محاکمه و امروز در برابر امت همیشه در صحنه مجازات میشوند». رو پا جابهجا شد و اضافه کرد: «در ایران اسلامی، ترویج مواد مخدره و اشاعهی آن، بهمثابه محاربه با خدا و رسول شمرده میشه و حکمش اعدامه. حکم الهی از سوی دادستان محترم دادگاه انقلاب اسلامی مرکز و قاضی شرع صادر و در ملأ عام اجرا میگردد...صلوات!». جمعیت صلوات فرستاد. چند نفر آن وسط عکس و فیلم میگرفتند. آخوند دیگری رفت به سمت متهمان. قرآن دستش بود. مسنتر بود. با عمامهای مشکی. مدتی آنجا ایستاد. خانم محجبهای که کنار من بود، آهی کشید و گفت: «ای بابا، راحت میشن از این زندگی». پیرمردی با ریش توپیِ سفید که معلوم نبود مخاطبش چه کسیست، گفت: «حالا نمیشد به جوونیشون رحم میکردن؟». آقایی که پیراهن روشن پوشیده بود، گفت: «اگه راس میگن، اون اصل کاریها رو بیارن اعدام کنن». پاسداری رفت چشمان متهمان را بست. سه نفر مسلح رفتند جلوشان ایستادند. سر و صورتشان پیدا نبود. کلاه کشی سرشان بود. فقط چشمهاشان پیدا بود. کسی از پشت بهشان فرمان میداد. سر و صداها خوابیده بود. جمعیت سکوت را تمرین میکرد. فرمانده پاسدارها بلند و قاطع به «جوخه آتش» فرمان داد: «موضع بگیرید!». آب دهانم را قورت دادم. چند بار پلک زدم. «مسلح کنید!». قلبم تندتند میزد. بدنم منقبض شده بود. صدای خشک کشیده شدن گلنگدنها پیچید تو هوا. دو سهتا گنجشک از اینور آنور فرار کردند. «آماده!» پاهام میلرزیدند. به یحیی نگاه کردم. رنگ به صورت نداشت. لبهاش را گاز گرفته بود. فرمان، قاطع و کوتاه بود: «آتش!». «ت ت ت ت تق ت ت ت ت تق ت ت ت ت تق...» صدای گلولهها، رو سرمان پروازکردند. آن که بالای درخت نشسته بود، داد زد: «یا ابلفضل..!.زدن.» بوی باروت سوخته تو هوا پخش شد. متهمان خم شدند. دیوار ماند با جای زخمی گلولهها. دهانها باز مانده بود. کسی جم نمیخورد. متهمان افتادند زمین. دمپایی یکیشان درآمده بود. لحظاتی گذشت. تانکر آب رفت به سمتشان. میخواستند خونها را بشویند. پشت سرش نعشکش رفت. جنازهها را بلند کردند انداختند تو نعشکش. پاسدار بیسم بهدست داد زد: «بفرمایید تموم شد!» جمعیت از جا کنده شد. دست یحیی را گرفتم فشردم. سرد بود. خیابان خالی میشد. نرمه بادی شروع به وزیدن کرده بود و پوست تخمهها و کاغذ آدامسها و شکلاتها را از رو زمین جارو میکرد میبرد. تابستان ۱۴۰۴
پانویس: ۱ ـ حبیب خبیری، کاپیتان تیم ملی فوتبال ایران که به جرم هواداری از سازمان مجاهدین خلق، در۲۲ تیر ۱۳۶۳ توسط رژیم ضدبشری خمینی تیرباران شد. ۲ـ «ممدبوقی» چهرهی دوست داشتنی هوادار تیم فوتبال پرسپولیس در دههی ۵۰ که هنگام بازی تیم محبوبش در استادیومهای ورزشی، بوق شیپوری چند دهنهاش را به صدا درمیآورد و جمعیت نام «پرسپولیس» را تکرار میکرد. ۳ ـ از احمد شاملو
منبع: نبرد خلق شماره ۵۰۷، آدینه ۱ آبان ۱۴۰۵ - ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶
|